Би ер нь их сонин хүн юм. Бурууг бусдаас хайж, асуудлыг өөрөөсөө холдуулж, шийдлийг нь хүнээр гаргуулах гээд байдаг юм байна шүү. За чи ч гэсэн, миний өрөөсөн дугуй. Ер нь та ч гэсэн, бид хоёртой яг адилхан. Улаанбаатарын утааг гэр хорооллынхон руу чихэж, замын түгжрэлийг нийслэлийн удирдлагуудад тохож ирлээ. Тэд ч буруутай нь үнэн л дээ. Газар замбараагүй олгосон, гараашгүй, зогсоолгүй, сургууль, цэцэрлэггүй орон сууц олныг бариулсан гээд тэдэнд гэм их бий. Гэхдээ зөвхөн тэд биш шүү дээ.
Түгжрэлийн шийдэл бүрийг бид түгждэг
Замын хөдөлгөөний удирдлагын төвийн мэдээллээр Улаанбаатар хотод 804 мянган тээврийн хэрэгсэл бүртгэлтэй байна. Зам дээр машиныг дунджаар 25 км/ц хурдтай явуулах шаардлагатай. 250 мянган машин л Улаанбаатарын зам дээр ийм хурдтай явах боломжтойг Замын хөдөлгөөний удирдлагын төв тооцжээ. Харин манайх үүнээс 3 дахин олон машинтай. Өдөрт 450-480 мянган машин цагт 7-9 км зам туулан гэлдэрч, ажил цуглах, тарах үеэр наашаа ч үгүй, цаашаа ч үгүй таг зогсдог.
Тэгээд замын түгжрэлийг бууруулахыг хотын даргаас шаардана. Үе үеийн хотын дарга нар “Түгжрэлийг шийднэ” гэж амладаг ч шийдэл олоогүй л байна. Э.Бат-Үүл 2014 онд Засгийн газраар тогтоол гаргуулан, “Гудамж” төсөл хэрэгжүүлж, Улаанбаатарын олон уулзвар, замыг өргөн, урт болгосон. Түүнээс хойш хотын дарга нар зам тавих, гүүр барихад ихээхэн анхаарч байгаа ч зам тавихын хэрээр машин олширч байгаа болохоор ямар ч нэмэр алга. Энэ бол миний, чиний, бидний буруу. Зам, гүүр, гудамжны асуудлыг шийдэх бүрт түүнийг машинаар түгжиж байгаа нь иргэд бид өөрсдөө.
УИХ 2023 он дуусах гэж байхад Улаанбаатар хотын замын хөдөлгөөний түгжрэлийг бууруулах тухай хууль баталж, нийслэлийн ИТХ хотод бүртгэлтэй тээврийн хэрэгслийн тоог 730 мянгад барих тогтоолын төсөл боловсруулан, Ulaanbaatar.mn-д байрлуулан, иргэдээс санал авч эхэлсэн. Үүний маргаашаас хилээр оруулж ирэх машины тоо эрс ихсэж, 2024 оны 5 дугаар сард манай хот 730 мянган машинтай болчихсон. Гаалийн ерөнхий газрын бүртгэлээс үзвэл 2022 онд 65.612, 2023 онд 73.556, 2024 онд 123.100 машин оруулж иржээ. Энэ бол ченжүүдийн, бидний буруу.
Одоо эргээд “Өмчтэй байх, машин унах эрхийг маань хяслаа” хэмээн хотын дарга руу агсрах болов. Өөр арга олж чадаагүй нь түүний буруу байж болох ч ийм байдалд хүргэсэн өөрсдийнхөө бурууг бас бодох ёстой. Түгжрэлийн шийдэл хайсаар, ямар нэг гарц олох бүрт түүнийг нь түгжиж орхидог нь иргэд бид өөрсдөө. Татвар, торгууль, төлбөрөө төлөөгүй машиныг бүртгэлээс хасна гэмэгц бүгд гэнэт олон жил мартсан татвар, хураамж, торгуулиа санаж байна. Зөвхөн 2023 онд гэхэд тээврийн хэрэгслийн татвараа төлөөгүй 165 мянга, торгуулиа төлөөгүй 266 мянга, зам ашигласны төлбөрөө төлөөгүй 510 мянга, үзлэг, оношилгоонд машинаа оруулаагүй 89 мянган машин байна. 90 хоногт 86 зөрчил гаргаж, торгуульсан жолооч ч байна. Ийм хүн машин жолоодоод, “Өмчтэй байх нь миний эрх. Түгжрэлийг шийдэх нь Х.Нямбаатарын үүрэг” гээд яваад байж болохгүй. Одоо тэгээд бүртгэлээс хасах машин ч үлдсэнгүй. Бүгд татвар, торгуулиа нөхөөд төлчихлөө. Түгжрэлийн шийдлийг бид өөрсдөө түгжсээр л байна.
Хотын захиргаа Яармаг руу нүүсэн. ХХААХҮЯ Дарханд очсон. Бас л шийдэл хайж байгаа нь тэр. ХААИС-ийг нүүлгэх гэтэл багш нар нь хүний эрх, Үндсэн хууль яриад, хөдлөхгүй байна. Бас л нэг шийдлийг түгжиж байгаа нь тэр.
Агаарын бохирдлын шийдлийг бид замхруулдаг
Монгол Улсын 2 хүн тутмын 1 нь Улаанбаатарт амьдардаг. Үүнийгээ дагаад үүссэн олон асуудлын хамгийн том нь агаарын бохирдол. 1.8 сая хүний 800 мянга нь сүүлийн 30 жилд энд нүүж иржээ. Дэлхийн хамгийн хүйтэн хотод гэрээ барьсан нүүдэлчид даарахгүйн тулд нүүрс, машины тос, дугуй, ундааны сав гээд шатааж болох бүхнийг түлсээр агаараа амьсгалахын аргагүй бохирдуулчихсан. Хөлдөж үхэлтэй биш, яая гэх вэ. Хүн амьд явах эрхтэй.
2003-2004 онд 42 мянга, 2009-2010 онд 40 мянган хүн хөдөөнөөс хотыг чиглэж, их нүүдэл хөвөрснийг Газарзүй, гео-экологийн хүрээлэн судалгаагаар тогтоосон байна. Энэ бол нийслэлийн Улсын бүртгэлийн газарт албан ёсоор бүртгүүлсэн хүний тоо. Бүртгүүлээгүй хүмүүс бас бий. Энэ нүүдлийг зогсоох шийдэл хайсаар хотын дарга С.Батболд тэр үед хөдөөний иргэдийг 2017-2020 онд Улаанбаатарт шилжин ирэхийг хориглов. Тэгтэл малчид хотод орон сууц худалдан авч, хотын даргын шийдлийг гацаав. Байр авах чадалгүй нь эмчлүүлэх нэрийдлээр хотод шилжиж ирээд буцсангүй. Бусад нь бүртгүүлэхгүйгээр нүүж ирээд, уулан дээр, үерийн аман дээр гэрээ барьсан. Агаарын бохирдлыг багасгах гэж хотын улирдлагууд аргаа барж, иргэд үгээ хэлж байхад хөдөөнийхөн нүүж ирсээр, шийдлийг замхруулсан даа.
Дэлхийн банк 2009 оноос Монголд судалгаа хийгээд, агаар бохирдуулагч гол буруутнаар гэр хорооллын айлуудын зуухыг нэрлэж, сайжруулсан зуух хэрэглэхийг зөвлөв. Ингээд Мянганы сорилтын сангийн “Цэвэр агаар” төслөөр 2011-2012 онд “Өлзий”, “Хас”, “Дөл”, “Голомт” зуухаар айлуудын зуухыг солив. Утаагүй зууханд итгэсэн айлууд төмөр торхоор хийсэн хуучин зуухаа дуртайяа хураалган, хөдөөнийхөн хүртэл утаагүй зуух олж авахыг хүсэмжилж, төслийн зуух үнэд орсон юм даг. Хуучин зуух хог дээр хаягдаж, төслийн зуух хаданд гарсан. Нүүрсээ бүрэн шатааж, утаа тортог багасгаарай гэж өгсөн зуухыг хүмүүс хөдөө арилжиж, “Утаа Улаанбаатарынх” гэж хандав. Өөрийгөө утаа үйлдвэрлэгч гэдгээ үл ухамсарлав. Хамгийн сүүлд нийслэлийн ЗДТГ-ын судалгаагаар 61.5 мянган айл уламжлалт зуухаа, 57.1 мянган айл төслийн, 11.7 мянган айл нам даралтын зууханд гал түлж байна. Тэд өөрсдийгөө агаар бохирдуулагч гэдгээ ухамсарладаггүй, агаарын бохирдол Х.Нямбаатарых гэж үздэг.
Засгийн газар 2019 оны хавраас эхлэн, Улаанбаатар хотын айлуудыг нүүрс түлэхийг хориглов. Утаа арай шингэрч, хүмүүсийн ам сайжирч эхэлсэн ч Эрчим хүчний яам 2022 оны өвлөөс нам даралтын 3200 зууханд нүүрс түлэх зөвшөөрөл гаргуулснаар агаарын бохирдол дахин нэмэгдэж, угаартсан иргэдээ тоолон, иргэд шахмал түлшээ сэрдлээ. Угаар мэдрэгч тавьж өгсөн ч иргэд үл тоосон нь 2025 оны 1-р сарын шалгалтаар 19.296 айл угаар мэдрэгчгүй, 4713 айлын угаар мэдрэгч эвдэрсэн байснаас харагдав. Шахмал түлш нэртэй угаасан нүүрсний угаар үнэргүй болдог гэдгийг тэдэнд хэн ч ойлгуулсангүй. Гээндээ ч байлаа, гоондоо ч байлаа. 800 хүн угаартсан нь хотын даргын буруу, агаарын бохирдол багасаагүй нь Л.Оюун-Эрдэнийн алдаа болов.
Энэ хооронд гэр хорооллын яндан, зам дээр түгжрэх машины тоо нэмэгдсээр. 2018 оны эцэст нийслэлийн гэр хороололд 201.474 айл бүртгэлтэй байсан бол 2020 онд 207.9 мянга, 2024 онд 201.4 мянга болжээ. Яндангаас ялгарах утаа багассан ч яндангийн тоо нэмэгдэх тусам нийлбэр нь нэг л янзаараа гарав. Үүнд хүмүүс шахмал түлшийг буруутгав. Нүүж ирсэн айлууд ч ам нэмэрлэв. Утаанд хувь нэмэрлэснээ харин хэн ч дурссангүй.
Уг нь гэр хорооллын айлууд агаарын бохирдлын 55.6%-ийг гаргаж байгааг хотын дарга хоолой мэдэн хашхирсан ч хэн ч сонссонгүй. Шахмал түлшинд хэрэг тохогдов. Улаанбаатараа Утаанбаатар гэж муулав.
2018 онд Улаанбаатарт 501.9 мянган машин байсан одоо 804 мянга. Энэ олон машин агаарын бохирдлын 28.9%-ийг бий болгож байгаа ч жолооч нар гэмшсэн шинжгүй. Түүгээр ажилдаа явдаг, хүүхдээ сургууль, цэцэрлэгт зөөдөг гэргий нар нь ч таг. Бүгд л шахмал түлшээр хэрэг хүлээлгэхээр дайрав. Байрны гадна, гэр хорооллын хашаанд өвлийн шөнө тос нь царцаж, тосоол нь хөлдсөн машинаа өглөөд моторыг нь гийнуулан, хар утаа баагиулан, арайхийж асаахдаа өөрийнхөө, үр хүүхдийнхээ амьсгалах агаарыг яаж бохирдуулж байгаагаа жолооч нар харж л зогсдог. Гэвч тэдний хувьд тэр угаар машиных нь биш, Улаанбаатарынх. Улаанбаатарынх учраас тэр биш, Х.Нямбаатар санаа зовох ёстой юм.
Нүүрс шатаан дулаан, уур үйлдвэрлэдэг 200 гаруй уурын зуух бол харин Х.Нямбаатарын асуудал. Нүүрсээр хүүхдүүдийг дулаан байлгадаг 25 сургууль, 26 цэцэрлэг П.Наранбаярын асуудал. СЭМҮТ-ийнхөө уурын зуухыг зогсоож, төвлөрсөн шугам сүлжээнд холбох нь Т.Мөнхсайханы асуудал. Тэд асуудлаа шийдвэл жил бүр 150 мянган тн нүүрс шатаах явдал зогсож, агаарын бохирдлын 15.5% шийдэгдэх нь.
Нүүнэ ээ
Харин би, чи, бид асуудлаа яаж шийдэх вэ? Бид өөрийн асуудлаа өрөөлд тохож, хувь нэмрээ оруулсан, үүсгэлцсэн асуудлаа Улаанбаатарынх гэж түлхэх ёсгүй. Хүн бүр асуудлаа шийдвэл амьсгалах агаар маань цэвэршиж, замын түгжрэл багасан, дэмий үрэгддэг цаг бидний мэдэлд ирнэ. Яаж гэж үү? Хийе гэвэл арга олдоно, хийхгүй гэвэл шалтаг олдоно л доо. Үүний тулд хүн бүр өөрөөсөө хэдэн асуулт асууж, шударгаар хариулаарай.
Уушгиа хордуулж, өвөлжин ханиаданд дарлуулж, зам дээр түгжирч, эд эсээ үхүүлж явах хэрэг байна уу? Хариулт маш энгийн. Байхгүй. Хүн бүр л ингэж хариулна.
Тэгээд би яагаад Улаанбаатарт амьдраад байгаа юм бэ? Сайн бодоод үзээрэй. Би ямар мэргэжилтэй, ямар ажил хийдэг, ямар ажил хийж чадах билээ. Тэр нь хөдөө байна уу? Байгаа бол явж болно. Ханийн чинь хийдэг, чаддаг ажил аль нэг аймагт байвал тэгээд л боллоо.
Хүүхдүүдийг бол Улаанбаатараас хамгийн түрүүнд явуулах хэрэгтэй. Тэдэнд хэрэгтэй цэцэрлэг, сургууль, спорт заал, урлаг заал, соёлын төв сум бүрт байдаг болсон. Улаанбаатараас хөдөө шилжиж буй иргэдийн хамгийн их очдог аймгийн нэг нь Хөвсгөл. Тус аймгийн цэцэрлэгийн 1 багшид 30 хүүхэд, сургуулийн 1 багшид 19 сурагч оногдож байна. Багш нар ч сайн. Цэцэрлэгийн 7 багш, сургуулийн 109 багш өнгөрсөн жил 1 дүгээр түвшинд үнэгдэн, урамшуулал авч байна. Энэ бол тэнд чадвартай багш олон байгааг харуулах үзүүлэлт. Архангай бол хүн амьдрахад маш таатай газар. Эдний цэцэрлэгийн 1 багшид 26, сургуулийн 1 багшид 20 хүүхэд оногдож байна.
Энэ мэтчилэн аймгуудыг судалбал, 1 ангид сурах хүүхдийн тоо цөөн юм. Суманд бол бүүр янзтай. Тэр хэрээр багш нь хүүхэдтэй тулж ажиллах боломжтой, анги доторх агаар цэвэр, дуу чимээ ч бага. Хүүхдэд ээлтэй. Улаанбаатарын сургууль, цэцэрлэгийн 1 ангид 40-60 хүүхэд чихэлдээд, хүүхэд юм сурах, багш хичээл заах биш, хэн хэн нь дуу чимээ, бохир агаарт ядраад, ууртай уцаартай болдог. Тэр хэрээр хүүхдийн дархлаа суларч байна. Агаарын бохирдлоос болоод харшил, нойргүйдэл, хатиг, үлд гэх мэт өвчинд баригддаг болсон. Энэ бүхэн хотын өвчин. Хөдөө гарвал хотын өвчнөөс салж, хүүхэд ч тоглох, гадаа гарах боломж нээгдэн, тэр хэрээр утаснаас холдож, дэлгэцийн донгоос аврагдана.
Байрны хувьд ч ашигтай. Улаанбаатарын байраа зарчихна. Хөдөө байр хотоос хямд. Байргүй бол 3%-ийн зээлээр банкнаас авчихна. Урьдчилгаа байхгүй бол Зээлийн батлан даалтын сангаар батлан даалгачихна. Цалин бүүр ч нэмэгдэнэ. Үндсэн цалин дээрээ орон нутгийн нэмэгдэл гэж 40%-ийг нь нэмж авна. Аймгийн төвд бол 20%-ийн нэмэгдэлтэй. 5 жил тутамд 6 сарын үндсэн цалинтай тэнцэх уламшуулал авна. Соёлын салбарын 2251 ажилтан 9.9 тэрбум төгрөг авсан бол онцгой байдлын 515 аврагч 11.6 тэрбум төгрөгийн урамшуулал авч, байранд ороод байна.
НҮБ-ын Шилжилт хөдөлгөөний байгууллагын 2020-2021 онд хийсэн судалгаагаар Улаанбаатарт шилжин ирэгсдийн 27% нь амьдрах нөхцөлөө сайжруулах, 38% нь ажил хийх, 20% нь сургуульд сурах зорилгоор иржээ. Одоо тэгвэл Улаанбаатарт биш хөдөө амьдрах нөхцөл сайжирчихлаа. Цэцэрлэг, сургуулийн тухайд ч хөдөөгийнх нь илүү сайн болчихлоо. Удахгүй ХААИС, ШУТИС, АШУҮИС гээд их, дээд сургуулиудыг Улаанбаатараас гаргана. Оюутнууд ч хотод хоргодох хэрэггүй болно. ХХААХҮЯ-ыг харьяа байгууллагуудтай нь Дархан руу нүүлгэсэн. Өнөө жил зарим яам, агентлагийг өөр тийш нүүлгэнэ. Түүнийг дагаад, хөдөө хүн ам олширч, ажлын байр бий болж, бизнес хийх нөхцөл ч бүрдэнэ. Одоо надад, чамд, танд асуудлын шийдлийг өөрөөсөө олох л үлдлээ. Ноднингоос хойш би хөдөө ажил хайгаад л байгаа. Нүүнэ ээ.