Нүүрсний борлуулалтаас шууд хамааралтай Монголын эдийн засагт эрсдэл ойрхон байгааг Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл санууллаа. Дэлхийн зах зээл дээрх нүүрсний үнэ навс уначихсан энэ цаг үед нүүрсээ хямд үнээр ч хамаагүй илүү их зарж, төсвөө бүрдүүлнэ гэж тооцож байгаа Засгийн газрын мөрөөдөл утоп буюу хийсвэр болох магадлал байгаа юм. Хятадын зах зээлд Монголын нүүрсийг худалдан авч борлуулдаг дамжуулагч компаниуд нүүрсний борлуулалтаа түр зогсоосонтой холбоотойгоор хил дээр 10 гаруй сая тонн нүүрсний овоолго үүсжээ. Хэдийгээр дамжуулан борлуулагчид Монгол Улсаас худалдан авсан нүүрснийхээ үнийг төлчихсөн боловч цаашаа зарж борлуулаагүй гэсэн үг. Тэгэхээр 2025 онд Монгол Улс 88 сая тонн нүүрс борлуулна гэж тооцсон нь нэг ёсондоо эхний улиралдаа гацсан болж таарч байна.
Сангийн сайд нүүрсний овоолго үүссэнийг хүлээн зөвшөөрсөн ч Засгийн газар үргэлжлүүлэн илүү их хэмжээний нүүрс зарна гэсэн мөрөөдлөө хаяагүй л байна. Зам, тээврийн сайд хил дээрх төмөр замыг холбох тендер зарлах тухайгаа мэдэгдсэн. Тэгвэл бүдүүн царигаар 276 км урттай төмөр зам барьчихсан Монгол Улсын хувьд хил холбох төмөр замаа нарийн царигаар тавихаас гадна тухайн төмөр замыг маш их бартаатай орчинд барьж гүйцэтгэх шалгуур хүлээж байгаа юм.
Бид төмөр замаар хилээ холбож чадаагүй учир төмөр замаар нүүрсээ зөөгөөд буулгаад дахин машинд ачиж, хил гаргадаг. Тэгвэл Монгол Улстай яг ижил чанартай нүүрсийг ОХУ төмөр замаар тээвэрлэж байна. Тэд гаргах нүүрснийхээ хэмжээг нэмэх тухай ч бидний нэгэн адил ярьдаг. Гэхдээ тэдний төлөвлөгөө монголчуудынхаас хамаагүй бодитой буюу биелэх магадлал илүү өндөр гэнэ. Хойд хөршийн Эльгагийн нүүрсний ордоос нүүрс зөөдөг төмөр замаар өөр зүйл тээвэрлэдэггүй учраас ОХУ-ын нүүрсний борлуулалт Монгол Улсынхаас илүү хурдтай борлуулагдах дэд бүтцээ шийдсэн гэсэн үг.
Харин Гашуунсухайт-Ганцмод боомтыг холбох төмөр зам барих шийдвэрийг УИХ-ын чуулганаар соёрхон батална. Үүний дараа тендэр зарлана. Хамгийн хурднаар тооцоход төмөр замын бүтээн байгуулалт энэ хавар эхэлж, 2028 оны хоёрдугаар улиралд ашиглалтад орно. Биелвэл сайхан ч төмөр замаа хугацаандаа амжиж тавих магадлал байгаа юу гэдэг асуулт гарч ирж байгаа юм. Учир нь тухайн бүс нутаг бартаа ихтэй. Төмөр замын зарим хэсэгт гүүр тавих төдийгүй хоёр талаасаа давчуу хонгил буюу хавцлын хооронд барина. Цагаанхадаас хилийн боомт хүртэлх хэсэг газар газарзүйн хувьд хонхор гэнэ. Харин Хятадын хилийн боомтын нарийн төмөр зам өндөрлөг хэсэгт байрладаг. Тэгэхээр Монгол Улсын барих төмөр зам авто замуудын дээгүүр буюу гүүрэн зам байдлаар баригдана гэж ойлгож болно.
Дарханы шулуун авто замыг барих гэж бүтэн 7 жил зарцуулсан Монгол Улс нүүрс тээвэрлэх, хил холбох төмөр замаа 2028 онд ашиглалтад оруулна гэдэг дээс томж найзыгаа аврахын үлгэр болох вий гэдэг болгоомжлол эрхгүй төрж байгаагаа судлаачид нуухгүй байна.
Монгол Улсын Засгийн газрын нүүрсний борлуулалтад тавьж байгаа энэ их хүлээлтэд ямар их эрсдэл байгааг Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл анхааруулсаар байгаа юм. Дээр нь 2025 онд АНУ-ын худалдааны татварын хориг гээд Дэлхий нийтэд үзүүлж байгаа эдийн засгийн эрсдэл өндөр. Дэлхийд үүсэж байгаа эдийн засгийн донсолгоо Монгол Улсад хараахан мэдрэгдэж эхлээгүй байгааг судлаачид анхааруулж байна.
Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийнхний тооцож байгаагаар 2025 оны хоёрдугаар хагасаас Дэлхийн эдийн засгийн савлагаа Монголд мэдрэгдэж эхлэх төлөв бий. Гэвч Монгол Улс өөдрөг төсөөлөлтэй төсвөө зүтгүүлсээр л явна. Төсөвт үүсэх эрсдэлээс урьдчилан сэргийлж, сэрэмжлүүлэх үүрэгтэй Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл цаашид эрсдэл бууруулахад анхаарч ажиллах шаардлагатайг сануулсаар байна. Тэдний үгийг гэхдээ Засгийн газар сонсох болов уу?