Улсын Их хурлын гишүүн Мэндбаярын Мандхайтай ярилцлаа.
—————————————————————-
-Таны хувьд Хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг дэмжих бодлогын хүрээнд байгуулагдсан ажлын хэсгийг ахалж байгаа. Өнгөрсөн хугацаанд ямар ажлууд амжуулав?
-Ажлын хэсэг хууль, тогтоолын хэрэгжилт, үндэсний хөдөлгөөний үр нөлөөг эрчимжүүлж, хяналт тавих, бодлого, арга зүйн дэмжлэг үзүүлэх, хууль, эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох гэсэн дөрвөн чиглэлээр ажиллах юм. Юун түрүүнд ажлын хэсгийн эхний хэдэн хуралдаануудаар “Хүнсний хувьсгал”, “Шинэ хоршоо”, “Цагаан алт” зэрэг үндэсний томоохон хөдөлгөөний талаар ойлголт, мэдээлэл авах хүрээнд цуврал хэлэлцүүлгийг зохион байгуулсан. Нөгөөтэйгүүр, эдгээр хөдөлгөөний Үндэсний хороонуудын үйл ажиллагаа нь хөдөө аж ахуйгаас гадна банк, санхүү зэрэг эдийн засгийн олон салбаруудаас хамааран уялддаг. Иймд салбар дундын уялдааг хангаж, нэгдсэн сувгаар мэдээллээ авах үүднээс Засгийн газрын яам, агентлаг, төрийн болон төрийн бус байгууллагын төлөөлөл, эрдэмтэн, судлаачдыг хамруулсан 40 орчим хүний бүрэлдэхүүнтэй дэд ажлын хэсгийг байгуулсан. Ингэж өргөн хүрээнд мэдээллийг нэгтгэж авснаар дээрх үндэсний хөдөлгөөнүүдийн зорилго, үйл ажиллагааны явц байдал, хэрэгжилттэй танилцаж байгаа юм. Түүнчлэн Улсын Их Хурлын намрын ээлжит чуулганы завсарлагааны хугацаанд ажлын хэсгийн гишүүд хөдөө, орон нутагт иргэд, хоршоологчидтой уулзаж, санал солилцлоо.
-“Шинэ хоршоо” төслийн хувьд ажил нь хэр урагштай байна вэ?
-Маш амжилттай явж байгаа. Энд нэг зүйлийг хэлэхэд, тус төсөлд хамрагдаж байгаа хоршоодод төрөөс төсвийн мөнгөөр ямар нэгэн зээл өгөөгүй. Дан арилжааны банкууд зээл олгож байгаа.
-Гэхдээ төрөөс хүүгийн татаасыг нь өгч байгаа биз дээ?
-Хүүгийн татаасыг нь өгч байгаа. Хэрэгжиж эхлээд нэг жил л болох гэж байна. Энэ хугацаанд нийтдээ нэг их наяд орчим төгрөгийн санхүүжилт гарна гэж тооцоод түүнд нь ойролцоогоор 120 орчим тэрбум төгрөгийн татаас төлөвлөсөн. Анх арилжааны банкууд их болгоомжтой хандсан. Тиймээс Төрийн банк нийт зээлийн 70 орчим хувийг гаргасан. Харин 20 орчим хувийг ХААН банк, Хас, Богд банкууд бага хэмжээтэй гаргасан байдаг. Сая намрын чуулганы завсарлагаанаар орон нутгаар тойроод явж байхад эдгээр банкуудын зээл олголт нэмэгдэж эхэлсэн байна лээ. Энэ бол зээл авсан хоршоологчид маань зээлээ зориулалтын дагуу зарцуулаад, эхнээсээ эргэн төлөлтүүдээ ч хийгээд эхэлсэнтэй холбоотой. Тийм болохоор банкуудын итгэл нэмэгдсэн гэж харж байгаа.
-Шинэ хоршоо төслийн үр дүнг нэхэх цаг нь болсон уу. Нийт хэдэн жилийн хугацаанд хэрэгжих билээ?
-Нийтдээ таван жилийн хугацаанд хэрэгжих юм. Дээрээс нь нэг жил эргэн төлөлтөөс чөлөөлөгдөх учраас одоо юу юугүй дүгнэх боломжгүй. Гэсэн хэдий ч одоогийн байдлаар нийтдээ 4 тэрбум төгрөгийн эргэн төлөлт хийгдсэн байна. Малчид маань зээлээ аваад хөрөнгө оруулалтаа хийчихсэн. Тийм болохоор удаан зээлтэй байх хэрэггүй гэж үзсэн учраас зарим нь ингээд төлөлтөө хийгээд эхэлсэн гэсэн үг. Энэ зээлийн эрсдлийг малчны зээлийн эрсдэлтэй л харьцуулж харж байгаа юм билээ. Шинэ хоршооны зээл 6 хувийн хүүтэй. Харин малчны зээл болохоор банкаасаа хамаараад 22-24 хувийн хүүтэй байдаг. Гэтэл малчны зээлийн эргэн төлөлт нь 90 гаруй хувьтай байдаг юм билээ. Гэвч малчны зээлээр хөрөнгө оруулалт хийх боломжгүй учраас энэ 6 хувийн зээл илүү үр дүнгээ өгч байна. Одоогоос сарын өмнөх мэдээллээр 22 мянган малчин хамрагдаж, 6300 хоршоо байгуулагдан, 760 орчим тэрбум төгрөгийн зээл гарсан байсан.
-“Шинэ хоршоо” хөдөлгөөний шийдвэр сонгуулийн өмнөхөн гарсан. Тийм ч болохоор хүмүүс эргэлзээтэй, зарим нь ам муутай ч байсан. Харин одоо бол малчдын зүгээс ам сайтай байх шиг байна. Тэгвэл энэ хөдөлгөөн дуусаад, таван жилийн дараа ямар үр дүн хүлээж байгаа вэ?
-Сонгуулийн өмнөх жилээс л энэ хөдөлгөөн төлөвлөгдөж байсан. Харин 42 дугаар захирамжаар ажлын хэсэг байгуулагдаж, энэ хариуцлагатай ажлыг авсан. Дээрээс нь Шадар сайд С.Амарсайханаар ахлуулсан Үндэсний хорооны баг гарсан. Мөн бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлал батлагдсан. Тэгэхээр энэ ажил эхэлснээс хойш институцийн хэмжээнд өөрчлөлтүүд хийгдсэн гэж үзэж байгаа. Харин энэ ажлуудын уялдаа холбоог сайн хангах, эрчимжүүлэхдээ эрсдлийг илүү бууруулж, амжилттай явуулах вэ гэдэг тал дээр бодлогын дахин инженерчлэл хийх шаардлага гарч байгаа. Нийт 14 төрлөөр зээл олгох боломжтой гэдгийг мэдээж судлаачид судлаад гаргаж ирсэн. Улмаар малчид маань хоршоогоо байгуулаад, баг хамт олон болоод зээлээ аваад ажлаа хийгээд явж байгаа. Одоо дараагийн үе шатанд гаргах ёстой. Энэ хөтөлбөр яг иймээрээ л яваад байна гэж байхгүй.
-Тэгвэл дараагийн үе шат гэдэгт юу байх вэ?
-Хамтын үйлдвэрлэлийг хөдөө аж ахуйн салбарт хөгжил авч ирэх, суурийг нь бэхжүүлэхийн тулд боловсронгуй болгох ёстой. Тэгэхээр бүсчилсэн хөгжилтэй энэ хоршоогоо уях ёстой юм байна. Харин бүс бүр дээр загвар, жишиг хоршоонууд байгуулъя. Ингэснээр эргэлзэж байгаа хүмүүс, одоо байгуулчихсан ч яаж амжилттай явахаа мэдэхгүй байгаа хүмүүст суралцах, дэвших боломж гарч ирнэ. Тиймээс олон улсын жишиг загваруудыг судалж үзээд маш хурдан хугацаанд загварчлаад илүү хөөр түвшинд нь хөгжүүлэх шаардлагатай байна. Тэгэхээр дараагийн үе шат бол дундын хоршоо, үйлдвэр байгуулаад эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх гэж харж байгаа. Зах зээл ч гэсэн энэ олон хоршоодыг өөрчлөгдөхийг шаардана. Тиймээс нэгдэн нийлж, дундын хоршоо байгуулаад зах зээлд бүтээгдэхүүнээ гаргаад явах боломжтой. Учир нь жижиг, жижиг хоршоод хэн хэнийхээ зах зээлийг булаацалдаад, үнээ унагаад байж болохгүй шүү дээ. Одоо бүс бүр тэргүүлэх чиглэлүүдээ гаргаж ирээд, Засгийн газраас томоохон мега төслүүд ч хэрэгжихээр яригдаж, зарим нь ажил хэрэг болоод явж байна. Энэ чинь өөрөө зах зээлийн төвлөрлийг бий болгоно. Харин энэ том зах зээлдээ тааруулж, хоршоод өөрсдөө нэгдэж нийлээд, бүтээгдэхүүнээ нийлүүлдэг стандарт үүсгээд явах нь зүйтэй гэж байгаа юм. Төрөөс энэ зах зээлийг нь бий болгож, яаж хийх загварыг нь л гаргаж өгнө. Жишиг хоршоодыг байгуулна. Мөн хоршоологчдоо чадавхжуулах ажлыг хийнэ.
-Хоршоодын хүмүүсээ чадавхжуулах, сургахад ямар ажлууд хийх юм бэ?
-Хоршоодыг компанийн түвшинд авч явж, удирдахын тулд яалт ч үгүй тэднийгээ чадавхжуулах хэрэгтэй байгаа юм. Боловсролын яамтай бид яриад 21 аймагт байгаа Мэргэжил сургалтын төвүүдэд хоршоодын гишүүдийг чадавхжуулах богино хугацааны хөтөлбөрийг нээхээр болсон. Бүгдээрээ үүнд хамрагдах боломжгүй. Гэхдээ удирдан зохион байгуулах хүмүүс нь л энэ сургалтад хамрагдахад болно шүү дээ. Бусад нь түүхий эдийн гарцаа нэмэх, үйлдвэрлэлийн чанараа сайжруулах тал дээрээ анхаараад явж болно. Мөн ХААИС энэ асуудалд нэлээд өндөр ач холбогдол өгч, Хоршооны менежерийн ангийг нээх гэж байна. Ингэхдээ 1.5-2 жилийн хугацаанд хамрагдаад бакалаврын зэрэгтэй болох юм. Үүнээс гадна малчид өөрсдийнхөө хүүхдийг дөрвөн жилийн ангид нь ч сургаж болохоор шийдэхээр ярьж байна. Ингээд бид таван жилийн дараа боловсон хүчний нөөцтэй болчихсон, хоршоод маань том хэмжээний үйлдвэрлэл явуулахаар зохион байгуулалтад орчихсон, бэлтгэгдчихсэн байх юм. Танайд ярилцлага өгч байгаагийнх энэ удаад нэг төлөвлөж байгаа ажлаа задалчихдаг юм уу гэж бодож байна.
-Тэр нь юу вэ?
-Бүсчилсэн хөгжлийн хүрээнд нэг жишиг хоршоог говийн бүсэд байгуулах гээд ажиллаж байна. Говийн бүсэд байгаа томоохон уул уурхайн компаниудаа зах зээл гэж хараад тэдэнд бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг байдлаар ажиллах юм. Бид экспортыг л яриад байдаг. Гэтэл эхлээд түүхий эдээ тогтвортой нийлүүлэх бэлтгэлээ эхлээд хангах ёстой. Ингэхийн тулд дотоодынхоо зах зээлд тогтвортой нийлүүлдэг болох хэрэгтэй. Говийн бүсэд Эрдэнэс Тавантолгой, Оюу толгой, Энержи ресурс гээд байна. Одоо Орано гээд нэмэгдэх гэж байна. Зөвхөн Оюу толгойг аваад үзэхэд туслан гүйцэтгэгч нартайгаа нийлээд бараг 20 орчим мянган ажилчин тэнд байгаа. Тэр хүмүүс чинь л одоохондоо бидэнд нүсэр том зах зээл байхгүй юу. Харин тэдний тавьсан шаардлага, стандартыг хангасан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг байх л хэрэгтэй. Хоол хүнс, ажлын хувцас гээд олон зүйл байж болно. Тиймээс бид дөрвөн аймгийнхаа сум бүрийн нөөцийн судалгааг хийх гэж байна. Энэ жилдээ жишиг хоршооныхоо ТЭЗҮ-ээ хийгээд дуусна.
-Дундын хоршоод бий болоод үйлдвэрүүд байгуулагдлаа гэхээр зам харилцаа, эрчим хүч гээд асуудлууд бас гарна даа. Салбар хоорондын уялдааг нь хэрхэн анхаарч байгаа вэ?
-Шадар сайдын дэргэд Шинэ хоршоо, салбар дундын уялдааг хангах үндэсний хороо гэж байгуулагдсан. Үүгээрээ дамжуулан салбар дундын уялдааг хангах юм. Бүс бүр дээр хоршоо хөгжүүлэх зөвлөлүүд байгуулж байгаа. Говийн бүс гэхэд л дөрвөн аймгийн Засаг дарга, ИТХ, доошоо сум, багийн түвшинд бүгдийг нь үүрэгжүүлээд хоршоодынхоо гишүүдийг чадавхжуулах, мэдлэгжүүлэхэд анхаарч ажиллана. Хамгийн чухал нь бид тогтвортой ханган нийлүүлэлт, чанар дээрээ л анхаарах ёстой юм. Төр засгаас ингэж анхаарч, дэмжиж байхад малчид маань ч энэ тал дээрээ анхаарч, идэвхтэй ажиллах хэрэгтэй. Тэгж байж л бид хөгжиж, цаашдаа экспортод гаргадаг болно. Бид одоо эхний ээлжинд Оюу толгой компанитай эхний уулзалтуудаа хийж, тохироонд хүрч байна. Тун удахгүй гэрээн дээр гарын үсэг зурах байх. Энэ жишиг хоршоог байгуулж хөгжүүлж чадсанаар бид зүүн бүсэд Петрочайна Дачин тамсаг компани, Эрдэнэт үйлдвэр гээд томоохон үйлдвэр, зах зээлүүдээ түшиглээд явах боломжтой болно. Энэ мэт жишиг хоршоод гараад ирэхээр хүссэн, хүсээгүй хүмүүс өөрсдөө нэгдэн нийлж ажиллаад эхэлнэ.
Эх сурвалж: “Өдрийн сонин”
Т.Дарханхөвсгөл